چرا بعضی افراد لجباز هستند؟ نگاهی به انعطافپذیری ذهن
وقتی کسی نظرش را بهراحتی تغییر نمیدهد، معمولاً اولین چیزی که به ذهنمان میرسد این است که او ذاتاً آدمی لجباز، یکدنده یا انعطافناپذیر است. یعنی مشکل را در شخصیت او میبینیم.
اما اگر ماجرا کمی پیچیدهتر از این باشد چه؟
لجبازی همیشه فقط یک ویژگی شخصیتی نیست. گاهی نحوه پردازش اطلاعات، تجربههای قبلی، باورهای فرد و میزان انعطافپذیری شناختی نیز میتوانند در اینکه فرد چقدر حاضر است نظر خود را تغییر دهد نقش داشته باشند.
البته «لجبازی» یک اصطلاح تشخیصی در روانشناسی نیست و نمیتوان هر فردی را که نظرش را تغییر نمیدهد، دارای یک مشکل روانشناختی دانست. گاهی پایبندی به یک نظر میتواند نشانه ثبات، ارزشمداری یا تصمیمگیری آگاهانه باشد. مسئله زمانی مهمتر میشود که فرد حتی در برابر شواهد جدید نیز نتواند دیدگاه خود را بازبینی کند.
انعطافپذیری شناختی چیست؟
انعطافپذیری شناختی (Cognitive Flexibility) به توانایی تغییر دادن شیوه فکر کردن یا رفتار کردن در پاسخ به شرایط و اطلاعات جدید گفته میشود.
برای مثال، فرض کنید همیشه یک روش مشخص برای حل یک مسئله داشتهاید. اگر آن روش دیگر جواب ندهد، انعطافپذیری شناختی به شما کمک میکند روش دیگری را امتحان کنید.
یا اگر درباره فردی تصور مشخصی داشته باشید و بعد با اطلاعات جدیدی روبهرو شوید، انعطافپذیری شناختی کمک میکند بتوانید برداشت قبلی خود را دوباره بررسی کنید.
پژوهشهای علوم اعصاب و روانشناسی شناختی نشان میدهند انعطافپذیری یک فرایند پیچیده است که به شبکههای مختلف مغزی و مجموعهای از فرایندهای شناختی مربوط میشود.
بنابراین، میتوان گفت یکی از تفاوتهای مهم میان پافشاری سالم و انعطافناپذیری ذهنی، توانایی فرد برای بازنگری در دیدگاه خود هنگام مواجهه با اطلاعات جدید است.
مغز چگونه پیشبینی میکند؟
یکی از ایدههای مهم در علوم اعصاب شناختی این است که مغز برای درک بهتر محیط، از تجربههای قبلی و اطلاعات موجود برای ساختن پیشبینی درباره آنچه قرار است تجربه کنیم استفاده میکند.
به زبان ساده، مغز دائماً در حال تلاش برای پاسخ دادن به این سؤال است:
«با توجه به چیزهایی که قبلاً میدانم، احتمالاً الان چه اتفاقی قرار است بیفتد؟»
سپس اطلاعات جدید با این پیشبینیها مقایسه میشوند. اگر اطلاعات جدید با انتظار قبلی مطابقت نداشته باشند، مغز باید به نحوی خود را با اطلاعات تازه تطبیق دهد.
این ایده که مغز از پیشبینیها و خطاهای پیشبینی برای پردازش اطلاعات استفاده میکند، یکی از چارچوبهای مهم در علوم اعصاب شناختی است؛ البته درباره جزئیات و دامنه این نظریه همچنان بحثهای علمی وجود دارد.
وقتی ذهن به برداشت قبلی میچسبد
حالا تصور کنید درباره یک موقعیت، فرد یا موضوع خاصی از قبل باور مشخصی دارید.
مثلاً همیشه فکر کردهاید:
«او آدم بیمسئولیتی است.»
اگر بعداً چند رفتار مسئولانه از او ببینید، ممکن است لازم باشد تصویر قبلی خود را اصلاح کنید. اما این کار همیشه آسان نیست.
ذهن انسان میتواند تحت تأثیر تجربههای قبلی، باورها و شیوه جستوجو و ارزیابی اطلاعات قرار بگیرد. پژوهشهای مربوط به بهروزرسانی باورها نیز نشان میدهند که تغییر یک باور فقط به «داشتن اطلاعات جدید» وابسته نیست؛ فرایند پیدا کردن، پذیرفتن، ارزیابی و یکپارچه کردن شواهد نیز اهمیت دارد.
بنابراین، گاهی فرد نه به این دلیل که «نمیخواهد منطقی باشد»، بلکه به دلیل شیوهای که اطلاعات را ارزیابی میکند، در تغییر دیدگاه خود با دشواری مواجه میشود.
یک مثال ساده از پیشبینی مغز
تصور کنید نیمهشب از خواب بیدار شدهاید و میخواهید لیوان آب را از روی میز بردارید.
اگر معمولاً لیوان همیشه در سمت راست تخت قرار داشته باشد، احتمالاً بدون اینکه آگاهانه همه جزئیات محیط را بررسی کنید، دستتان را به همان سمت میبرید.
اما اگر کسی جای لیوان را تغییر داده باشد، پیشبینی قبلی شما با واقعیت جدید مطابقت ندارد.
این مثال ساده نشان میدهد که استفاده از تجربههای قبلی برای هدایت رفتار تا چه اندازه برای زندگی روزمره مفید است.
مشکل زمانی ایجاد میشود که در یک موقعیت پیچیده، فرد نتواند اطلاعات جدید را به اندازه کافی جدی بگیرد و همچنان فقط بر برداشت قبلی خود تکیه کند.
در اینجا مفهوم انعطافپذیری شناختی اهمیت پیدا میکند؛ یعنی توانایی اینکه در صورت تغییر شرایط، بتوانیم شیوه فکر کردن یا تصمیمگیری خود را نیز تغییر دهیم.
آیا لجبازی همیشه به معنای انعطافناپذیری ذهنی است؟
خیر.
این نکته مهم است که هر نوع پافشاری بر یک نظر را «لجبازی» یا مشکل روانشناختی ندانیم.
گاهی فرد به دلیل داشتن شواهد کافی، ارزشهای شخصی یا تصمیمی که پس از بررسی دقیق گرفته است، حاضر نیست نظرش را تغییر دهد. این موضوع میتواند کاملاً منطقی باشد.
انعطافپذیری به معنای تغییر دادن نظر در برابر هر مخالفتی نیست.
فرد انعطافپذیر میتواند به نظر دیگران گوش دهد، شواهد جدید را بررسی کند و در صورت کافی بودن اطلاعات، دیدگاه خود را اصلاح کند؛ اما اگر شواهد را کافی نداند، همچنان میتواند بر نظر خود باقی بماند.
بنابراین سؤال مهمتر از اینکه «چرا این فرد لجباز است؟» میتواند این باشد:
«آیا این فرد میتواند در صورت مواجهه با شواهد جدید، دیدگاه خود را دوباره بررسی کند؟»
فرهنگ و خانواده چگونه بر باورهای ما تأثیر میگذارند؟
مغز ما فقط از تجربههای شخصی یاد نمیگیرد. خانواده، محیط اجتماعی، فرهنگ و تجربههای زندگی نیز در شکلگیری باورها و انتظارات ما نقش دارند.
از کودکی یاد میگیریم چه رفتارهایی قابل قبول هستند، چه چیزهایی درست یا نادرست تلقی میشوند و در موقعیتهای مختلف چگونه باید رفتار کنیم.
به همین دلیل، تغییر بعضی باورها یا عادتهایی که سالها با آنها زندگی کردهایم میتواند دشوار باشد.
این موضوع الزاماً به معنای غیرمنطقی بودن فرد نیست. گاهی یک باور یا رفتار به دلیل تکرار زیاد، تجربههای گذشته و تأیید شدن در محیط فرد، بسیار آشنا و تثبیتشده شده است.
برای مثال، ممکن است فردی سالها شنیده باشد:
«آدم قوی نباید کمک بخواهد.»
اگر بعداً با موقعیتی مواجه شود که کمک گرفتن بهترین انتخاب باشد، ممکن است کنار گذاشتن این باور برایش آسان نباشد.
در چنین شرایطی، تغییر فقط به معنای دریافت یک «اطلاعات جدید» نیست؛ بلکه فرد باید بتواند باور قدیمی خود را دوباره بررسی کند.
چرا تغییر باورها گاهی دشوار است؟
تغییر یک باور معمولاً فرایندی ساده و فوری نیست.
ما اطلاعات را بهصورت کاملاً خنثی دریافت نمیکنیم. آنچه میبینیم، به تجربیات قبلی، دانش، انتظارات و شیوهای که اطلاعات را جستوجو و ارزیابی میکنیم وابسته است.
به همین دلیل، ممکن است دو نفر با یک اطلاعات یکسان مواجه شوند اما برداشت متفاوتی از آن داشته باشند.
از طرف دیگر، بعضی باورها با هویت فرد، ارزشهای شخصی یا تجربههای مهم زندگی او گره خوردهاند. در چنین شرایطی، تغییر یک باور ممکن است فقط به معنای پذیرفتن یک واقعیت جدید نباشد؛ بلکه فرد احساس کند بخشی از تصویری که از خودش یا جهان دارد نیز باید تغییر کند.
آیا میتوان انعطافپذیری ذهنی را افزایش داد؟
بله، انعطافپذیری شناختی یک توانایی مهم و قابل تمرین است و پژوهشها آن را فرایندی مرتبط با یادگیری، کنترل شناختی و سازگاری با شرایط جدید میدانند.
یکی از راههای تقویت آن، قرار گرفتن در معرض تجربهها و روشهای جدید است.
برای مثال میتوانیم:
-
گاهی یک مسئله را از زاویه دید فرد دیگری بررسی کنیم.
-
هنگام مواجهه با اطلاعات جدید، قبل از رد کردن آن کمی مکث کنیم.
-
از خودمان بپرسیم: «چه شواهدی میتواند نظر من را تغییر دهد؟»
-
برای حل یک مسئله، بیش از یک راهحل پیدا کنیم.
-
مهارت یا فعالیت جدیدی یاد بگیریم.
-
با افراد و دیدگاههایی متفاوت از خودمان گفتوگو کنیم.
-
بین «نظر من» و «واقعیت قطعی» تفاوت بگذاریم.
هدف این تمرینها این نیست که همیشه نظرمان را تغییر دهیم؛ بلکه هدف این است که توانایی بررسی دوباره نظرمان را حفظ کنیم.
انعطافپذیری ذهنی یعنی چه؟
انعطافپذیری ذهنی به این معنا نیست که هر بار کسی با ما مخالفت کرد، نظرمان را تغییر دهیم.
برعکس، انعطافپذیری یعنی بتوانیم همزمان دو توانایی را داشته باشیم:
«میتوانم روی باورم بایستم.»
و در عین حال:
«اگر شواهد کافی پیدا کردم، میتوانم باورم را بازبینی کنم.»
این تفاوت ظریف، مرز مهمی میان قاطعیت و انعطافناپذیری است.
اگر احساس میکنیم خودمان انعطافناپذیر شدهایم چه کنیم؟
اگر متوجه شدهاید که تغییر دیدگاه برایتان بسیار دشوار است، ابتدا خودتان را با برچسبهایی مثل «من لجبازم» یا «من آدم انعطافناپذیری هستم» تعریف نکنید.
به جای آن، سعی کنید موقعیتهایی را که در آنها تغییر نظر برایتان دشوار است بررسی کنید.
از خودتان بپرسید:
«چه چیزی باعث میشود این نظر برای من اینقدر مهم باشد؟»
«اگر نظر مخالف درست باشد، چه چیزی درباره من یا زندگیام تغییر میکند؟»
«آیا اطلاعات جدید را واقعاً بررسی کردهام یا فقط به دنبال چیزهایی هستم که باور قبلیام را تأیید کنند؟»
و مهمتر از همه:
«چه شواهدی میتواند باعث شود در این موضوع تجدیدنظر کنم؟»
همین سؤال ساده میتواند شروع خوبی برای تمرین انعطافپذیری شناختی باشد.
جمعبندی
لجبازی را نمیتوان صرفاً به یک ویژگی شخصیتی یا یک سازوکار مغزی تقلیل داد.
نحوه پردازش اطلاعات، تجربههای گذشته، باورها، محیط اجتماعی و میزان انعطافپذیری شناختی همگی میتوانند در اینکه فرد چگونه با اطلاعات جدید مواجه میشود و آیا حاضر است دیدگاه خود را بازبینی کند، نقش داشته باشند.
مغز برای پیشبینی و استفاده از تجربههای قبلی بهینه شده است، اما سازگاری با شرایط جدید نیز به توانایی بهروزرسانی، یادگیری و تغییر نیاز دارد.
بنابراین، شاید بهتر باشد به جای اینکه خیلی سریع به خودمان یا دیگران برچسب «لجباز» بزنیم، سؤال دقیقتری بپرسیم:
«آیا من یا این فرد، وقتی با اطلاعات جدید مواجه میشویم، توانایی دوباره فکر کردن داریم؟»
گاهی انعطافپذیری ذهنی نه در تغییر سریع نظر، بلکه در توانایی مکث کردن، شنیدن، بررسی کردن و در صورت لزوم تغییر دادن نظر خودش را نشان میدهد.
پرسشهای متداول
لجبازی چیست؟
لجبازی اصطلاحی روزمره است و تشخیص روانشناختی محسوب نمیشود. معمولاً برای توصیف فردی به کار میرود که در برابر تغییر نظر، رفتار یا تصمیم خود مقاومت زیادی نشان میدهد. علت این رفتار میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد.
آیا لجبازی به مغز مربوط است؟
عملکرد مغز در فرایندهایی مانند انعطافپذیری شناختی، یادگیری، تصمیمگیری و پردازش اطلاعات نقش دارد؛ اما نمیتوان گفت «لجبازی» مستقیماً ناشی از یک بخش خاص مغز است. رفتار انسان نتیجه تعامل پیچیده عوامل شناختی، هیجانی، تجربی و محیطی است.
انعطافپذیری شناختی چیست؟
انعطافپذیری شناختی توانایی تغییر دادن شیوه فکر کردن یا رفتار کردن در پاسخ به شرایط و اطلاعات جدید است. این توانایی به ما کمک میکند در صورت تغییر شرایط، راهحلها و دیدگاههای متفاوت را بررسی کنیم.
آیا افراد لجباز میتوانند انعطافپذیرتر شوند؟
انعطافپذیری شناختی یک توانایی قابل تمرین است. یادگیری مهارتهای جدید، بررسی دیدگاههای متفاوت، حل مسئله به روشهای مختلف و تمرین بازبینی باورها میتواند به تقویت این توانایی کمک کند.
تفاوت لجبازی و قاطعیت چیست؟
فرد قاطع میتواند از نظر خود دفاع کند و در عین حال به دیدگاه و شواهد جدید گوش دهد. در مقابل، انعطافناپذیری زمانی بیشتر مطرح میشود که فرد بدون بررسی اطلاعات جدید یا حتی در برابر شواهد قابلتوجه، نتواند دیدگاه خود را بازبینی کند.
آیا تغییر نظر نشانه ضعف است؟
خیر. تغییر نظر پس از مواجهه با شواهد جدید میتواند نشانه توانایی یادگیری و انعطافپذیری باشد. مهم این است که تغییر نظر بر اساس بررسی و ارزیابی اطلاعات اتفاق بیفتد، نه صرفاً برای جلب رضایت دیگران.
درباره نویسنده
مریم پرورش | متخصص روانشناسی بالینی
این مقاله با هدف افزایش آگاهی درباره انعطافپذیری شناختی، نحوه پردازش اطلاعات و عوامل مؤثر بر تغییر باورها تهیه شده است. محتوای این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی یا رواندرمانی فردی نیست.
اگر احساس میکنید انعطافناپذیری ذهنی، تعارضهای مکرر یا الگوهای فکری ثابت در روابط یا زندگی روزمره شما مشکل ایجاد کرده است، دریافت کمک تخصصی از یک روانشناس بالینی میتواند در شناخت این الگوها و یافتن راهکارهای مناسب کمککننده باشد.
برای بررسی شرایط شخصی و دریافت کمک تخصصی و یا انجام تست های روانشناختی، از اینجا وارد شوید.
برای دریافت نوبت از تپسی دکتر و دکتر وی آی پی نیز میتوانید استفاده کنید.